Kultura w Małopolsce

Kultura w Małopolsce

Widok na krakowskie sukiennice, niski budynek z arkadami i zdobnymi szczytami
Nie będzie przesadą stwierdzenie, że kultura jest w Krakowie i w Małopolsce tym, czym dla Włochów dobre jedzenie. Poruszanie się w gąszczu atrakcji muzealnych i niezliczonych festiwali wymaga nie lada wprawy, ale przy odpowiednim wprowadzeniu i skoncentrowaniu uwagi na tym, co najbardziej lubimy każdy z nas znajdzie w ofercie tutejszych muzeów i instytucji kultury coś dla siebie. Skarby muzeów Krakowa ze sławną Damą z gronostajem na czele, wyjątkowe zbiory kultury ludowej, wydarzenia muzyczne na każde ucho, literackie festiwale, cykliczne przeglądy filmowe i premiery małopolskich teatrów – z naszym miniprzewodnikiem poznawanie bogatego i różnorodnego życia kulturalnego w Małopolsce będzie łatwiejsze!

Nawet krótki, weekendowy wypad do Krakowa będzie niepełny bez wizyty w jednym z licznych tutejszych muzeów. Nie do pominięcia na trasie zwiedzania są zbiory Zamku Królewskiego na Wawelu, gdzie na szczególną uwagę zasługują znakomicie przygotowane wystawy czasowe poświęcone takim skarbom królewskiej kolekcji, jak słynne arrasy Zygmunta Augusta, namioty tureckie zdobyte przez Jana III Sobieskiego pod Wiedniem czy malarstwo flamandzkie. Przepiękne okazy sztuki średniowiecza z całej Małopolski gromadzi stała wystawa w Pałacu Biskupa Erazma Ciołka przy ul. Kanoniczej. Miłośnicy klasyki malarstwa polskiego XIX wieku powinni zarezerwować czas na zwiedzanie galerii w Sukiennicach z ikonicznym Hołdem pruskim Jana Matejki, a sympatyków sztuki europejskiej od starożytności po początki XX wieku przyciąga kolekcja Muzeum Książąt Czartoryskich, w której znajduje się Dama z gronostajem – słynny obraz Leonarda da Vinci zakupiony przez księcia Adama Jerzego Czartoryskiego w 1788 roku. Pamiątki po genialnym, wszechstronnym artyście doby secesji – Stanisławie Wyspiańskim gromadzi kameralny oddział Muzeum Narodowego przy Placu Sikorskiego, a amatorzy sztuki współczesnej ucieszą się na wizytę w Galerii Sztuki Polskiej Gmachu Głównego Muzeum Narodowego czy Muzeum Sztuki Współczesnej MOCAK w dynamicznie zmieniającej się, poprzemysłowej dzielnicy Zabłocie.

Inne istotne krakowskie adresy to Międzynarodowe Centrum Kultury przy Rynku Głównym i jego pieczołowicie dopracowane, przekrojowe wystawy poświęcone kulturze krajów Europy Środkowej, Podziemia Rynku Głównego z multimedialną ekspozycją o początkach osadnictwa pod Wawelem, imponujące zbiory z hangarów Muzeum Lotnictwa Polskiego poświęcone dziejom awiacji czy najbardziej popularna ekspozycja o mrocznych czasach hitlerowskiej okupacji w Fabryce Emalia Schindlera rozsławionej filmem Stevena Spielberga z 1993 roku. Kraków to także ważny ośrodek fotografii – w mieście działa jedyne tego typu w Polsce Muzeum Fotografii, a maj przebiega pod znakiem międzynarodowego Miesiąca Fotografii.

Niekwestionowanie najbardziej znane muzea Małopolski to Kopalnie Soli w Wieliczce i Bochni oraz Muzeum i Miejsce Pamięci Auschwitz-Birkenau dokumentujące jedną z najciemniejszych kart w historii ludzkości. Także inne miasta regionu skrywają jednak ważne muzealne zbiory. Fascynującą wyprawę w świat kultury górali podhalańskich daje Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem oraz jego filia w Willi Koliba, będąca wzorcowym przykładem Stylu Zakopiańskiego – polskiej odpowiedzi na architekturę alpejskich kurortów. Muzeum pod Giewontem gromadzi również cenną kolekcję obrazów Witkacego – nietuzinkowego przedwojennego pisarza i malarza o barwnej, awanturniczej biografii czy okazy rzeźbiarskiego geniuszu Władysława Hasiora. Do Muzeum Okręgowego w Tarnowie warto zajrzeć chociażby dla pierwszej na świecie stałej ekspozycji poświęconej kulturze Romów, a w Muzeum Nikifora w Krynicy-Zdroju można podziwiać malarstwo późno odkrytego dla świata sztuki, wielkiego prymitywisty łemkowskiego pochodzenia.

Pobyt w Małopolsce będzie niezapomnianym przeżyciem dla entuzjastów kultury i sztuki ludowej. Unikatowy Szlak Architektury Drewnianej łączy obiekty świeckie i sakralne – zabytkowe kościoły, cerkwie, dwory, wille i skanseny położone na terenie Małopolski. To łącznie 255 budowli, z których 8 wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. W prestiżowym globalnym zestawieniu znajdują się kościoły w Binarowej, Dębnie Podhalańskim, Lipnicy Murowanej i Sękowej oraz cerkwie w Powroźniku, Owczarach, Kwiatoniu i Brunarach Wyżnych.

Wizytę w Nadwiślańskim Parku Etnograficznym w podkrakowskim Wygiełzowie warto zaplanować na koniec sierpnia, kiedy odbywa się tam festiwal Etnomania. Kulturę karpackich górali prezentuje Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej, a w Sądeckim Parku Etnograficznym w Nowym Sączu można podziwiać replikę Miasteczka Galicyjskiego z przełomu XIX i XX wieku, oryginalny drewniany kościół z Łososiny Dolnej czy domy osadników niemieckich z Sądecczyzny. Barwne drewniane koniki, grzechotki i „klepoki” – machające skrzydłami ptaszki gromadzi Beskidzkie Centrum Zabawki Drewnianej w Stryszawie, a w słynącej z kwiecistych malunków na chałupach wsi Zalipie pod Tarnowem na przełomie maja i czerwca odbywa się konkurs „Malowana Chata”. Na poznanie zasługują też atrakcyjnie pokazane, liczące ponad 80 tys. eksponatów zbiory Muzeum Etnograficznego na krakowskim Kazimierzu.

W Krakowie i w Małopolsce odbywają się liczne, cenione w kraju i na świecie wydarzenia i festiwale muzyczne. Wnętrza zabytkowych kościołów pod Wawelem odżywają w czasie wielkanocnego festiwalu muzyki dawnej Misteria Paschalia, a gotycka fara w malowniczym średniowiecznym miasteczku Biecz to centrum dorocznego Kromer Festival. Symbolami przyciągającego międzynarodową publiczność Festiwalu Kultury Żydowskiej stały się plenerowe koncerty na ul. Szerokiej (Szalom na Szerokiej) i otwierający imprezę Koncert Kantorów w Synagodze Tempel. Znakomite propozycje dla fanów muzyki świata to lipcowy festiwal EtnoKraków/Rozstaje, zakopiański Międzynarodowy Festiwal Folkloru Ziem Górskich i Pannonica Folk Festival, odbywający się pod koniec sierpnia na urokliwej na łące nad rzeką Poprad w Barcicach. Muzyki regionu nie brakuje też na Łemkowskiej Watrze w Zdyni i Góralskim Karnawale w Bukowinie Tatrzańskiej.

Na styku muzyki klasycznej i współczesnej sytuuje się wrześniowy festiwal Sacrum Profanum w Krakowie, wielojęzyczny tłum miłośników nowych brzmień w muzyce ściąga natomiast do dawnej stolicy Polski na Unsound Festival. Sukces tego festiwalu sprawił, że od kilku lat posiada on swoją specjalną odsłonę w Nowym Jorku! Fanom dobrego jazzu można polecić Summer Jazz Festival Kraków i najstarsze tego typu wydarzenie w Europie – Krakowskie Zaduszki Jazzowe. Uzdrowiskową atmosferę Krynicy najlepiej smakować w sierpniu podczas Festiwalu im. Jana Kiepury, pobyt w Szczawnicy-Zdroju można zaś połączyć z odwiedzinami znanej ze znakomitych koncertów Muzycznej Owczarni w Jaworkach. Korowód muzycznych atrakcji dopełnia krakowski Festiwal Muzyki Filmowej, którego znakiem rozpoznawczym stały się monumentalne pokazy filmowe z muzyką na żywo oraz skierowany do fanów muzyki popularnej Kraków Live Festival. Prawdziwym miastem muzyki staje się jednak Kraków w najkrótszą noc w roku podczas obchodów Wianków. Pradawnemu, sięgającemu czasów pogańskich zwyczajowi rzucania plecionych wianków na Wisłę towarzyszą plenerowe koncerty odbywające się równocześnie przez całą noc na kilku miejskich placach!

W 2013 roku Kraków jako pierwszy nieanglojęzyczny ośrodek na świecie został ogłoszony Miastem Literatury UNESCO. W mieście Szymborskiej, Miłosza i Lema na fanów książki czeka przede wszystkim październikowy Festiwal Conrada ściągający międzynarodowe literackie sławy, a także czerwcowy poetycki Festiwal Miłosza. Inne ważne wydarzenia w regionie to Zakopiański Festiwal Literacki i Festiwal im. Zygmunta Haupta w Gorlicach. Najmłodszym czytelnikom dedykowane są Festiwal Literatury dla Dzieci w Krakowie oraz odbywający się w lipcu Rabka Festival w Rabce-Zdroju.

Ambitne, niezależne kino prezentowane jest w Małopolsce przede wszystkim podczas Mastercard Off Camera w Krakowie i odbywającego się już od ponad 60 lat Krakowskiego Festiwalu Filmowego, a także w Tarnowie, gdzie od 1987 roku twórczość polskich reżyserów honoruje Tarnowska Nagroda Filmowa. Z osobą związanego z Krakowem Andrzeja Wajdy łączą się dwa zainspirowane przez niego budynki – Pawilonu Wyspiańskiego prezentującego niezrealizowane witraże młodopolskiego artysty oraz Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha, w którym eksponowana jest unikalna orientalna kolekcja Feliksa Jasieńskiego z przełomu XIX i XX wieku. Z Krakowa pochodzi również Roman Polański – o jego dzieciństwie i trudnych przeżyciach okupacyjnych opowiada dokument Hometown, którego drugim bohaterem jest uznany fotografik Ryszard Horowitz.

Nieodzownym punktem w kulturalnym programie zwiedzania regionu będzie wizyta w jednym z małopolskich teatrów. W Krakowie szczególnie warte uwagi są bieżące repertuary drugiej najstarszej sceny teatralnej w Polsce – Narodowego Starego Teatru im. Heleny Modrzejewskiej, Teatru im. Juliusza Słowackiego z okazałą XIX-wieczną sceną zdobioną malowaną kurtyną pędzla Henryka Siemiradzkiego, wywodzącej się ze środowiska studenckiego Sceny STU czy ambitne produkcje nowohuckiego Teatru Łaźnia Nowa, reklamującego się wymownym hasłem „dbaj o higienę myślenia”. Poza Krakowem warto śledzić działalność Teatru Witkacego w Zakopanem i Teatru im. Ludwika Solskiego w Tarnowie. Wyjątkowym momentem w roku jest grudniowy festiwal teatralny Boska Komedia w Łaźni Nowej – jedno z najbardziej prestiżowych wydarzeń teatralnych w Polsce. Na odwiedziny zasługuje też oryginalny architektonicznie gmach Ośrodka Dokumentacji Sztuki Tadeusza Kantora CRICOTEKA w krakowskiej dzielnicy Podgórze, gromadzący pamiątki po słynnym wizjonerze teatru i teoretyku sztuki.

Informacje o bieżących wydarzeniach kulturalnych w Krakowie gromadzi portal Kraków Culture. Pełne kalendarium imprez i festiwali w Małopolsce jest dostępne tutaj.

Multimedia


Zurück

Volkstrachten

Volkstrachten

Haft zdobiący strój podhalański
Któż nie zna stroju Krakowiaka, z dumnie noszonym na rogatywce pawim piórem, lub góralskiego kapelusza obwiedzionego muszelkami i też ozdobionego piórkiem! Skrzące się cekinami gorsety i grube sznury korali oraz kolorowe spódnice dziewcząt, misternie wyszyte parzenice na góralskich portkach – ludowe stroje w Małopolsce mienią się wyrazistymi barwami i zachwycają różnorodnością wzorów oraz ornamentów. Najbardziej znane są ubiory Krakowiaków z okolic Krakowa oraz górali podhalańskich, lecz nie są to jedyne rodzaje strojów ludowych w regionie. Odmienne było tradycyjne odzienie Łemków i Rusinów z Beskidów Sądeckiego i Niskiego, inaczej także nosili się górale ze Spiszu czy Orawy, jak i Lachowie z ziemi sądeckiej.

 
 

Jeder kennt die Tracht des Krakauers, mit der stolzen Pfauenfeder an der Rogatywka (viereckige Schirmmütze), oder den Goralen-Hut, verziert mit Muscheln und ebenfalls einer Pfauenfeder! Mit Flitter besetzte Korsetten, dicke Perlenketten und bunte Röcke der Mädchen, ausgesuchte Stickereien an den Goralen-Hosen – die Volkstrachten in Małopolska bestechen mit lebendigen Farben-, Muster- und Ornamentenvielfalt. Die bekanntesten Trachten gehören den Krakauern aus der Umgebung von Kraków und den Goralen von Podhale, aber es sind nicht die einzigen Trachten dieser Art in der Region. Unterschiedlich war das traditionelle Gewand der Lemken und Ruthenen aus den Sandezer und Niederen Beskiden, der Goralen von Zips und Arwa, wie auch der Sandezer Lendizen.



   Krakauer sind bekannt für ihre bunten Trachten. Das Männergewand bestand aus einem weißen Hemd, gestreifter Hose (mit roten Streifen) und hohen Stiefeln. Darauf trug man einen schwarzen oder dunkelblauen Kaftan, verziert mit roten Fadenbündeln und Metallringen, sowie einem Gürtel. Obenauf überwarf man einen langen, weißen Bauernrock mit roten Fadenbündeln. Das ganze wurde mit einer Kopfbedeckung veredelt: mit dem Celender Hut oder einer wollenen Magierka (runde Mütze), aber auch mit der Rogatywka (viereckige Schirmmütze) mit einer Pfauenfeder,  roten und bunten Bänden, die meist mit der Krakauer Tracht assoziiert wird. Die Frauen trugen auf die weiße, bestickte Bluse ein schwarzes oder dunkelblaues Korsett. Das war das am meisten verzierte Element der Tracht: mit breiten, bunten Bändern, Zierstickereien und Knöpfen. Blumiger Rock mit einem Tüllschurz, darunter weißes Unterkleid. An den Füßen hohe Stiefeln. Zum Gewand von verheirateten Frauen gehörten Haartücher, die Fräuleins spazierten mit unbedecktem Haar, oft in einen Zopf geflochten, herum.


      

Lendizen bewohnen einen großen Teil der Beskiden, vor allem die Sandezer Region. Ihre Tracht ist sehr originell, aber wenig bekannt, denn es besteht (vor allem bei den Sandezer Lendizen) aus Elementen der Krakauer und Goralen Tracht. Ihr Gewand zeichnen herrliche und reiche Verzierungen aus. Männer trugen dunkelblaue Hosen und einen Kaftan mit breiten Stickereien an den Enden, sowie zahlreichen Messingknoten und Fadenbündeln aus buntem Wollgarn. Darunter trugen sie, wie bei den Goralen, weiße Hemden mit breiten Ledergürteln, und manchmal auch mit einer Goralen-Zierschnalle unterm Hals. Die Frauen hingegen präsentierten sich in Samtkorsetten und Röcken, meistens in dunkelblau.



  

Die Lemken aus den Niederen und Sandezer Beskiden trugen ein anderes Gewand. Die Männer zeichnete ein langer Mantel, Czucha genannt, aus braunem Leinen, mit einem charakteristischen, fallenden Kragen mit langen Fransen aus. Darunter trug man kurze, dunkelblaue Westen und weiße Hosen. Die Frauen präsentierten sich in leichten, weißen Blusen mit bunten Stickereien am Kragen und Manschetten, zu denen sie dunkelblaue oder schwarze Korsetten mit Blumenstickereien trugen. Ihre Perkalröcke waren dunkel und mit vertikal angenähten bunten Bändern verziert. An den Füßen hatten sie Kierpce (Goralen-Schuhe aus Leder).


 
 

Goralen von Podhale, die am Fuße der Tatra leben, sind bis heute stolz auf ihre prächtige, traditionelle Tracht. Gerade in Podhale ist es nicht schwer die traditionellen Volkstrachten zu erblicken. Und da gibt’s was zu sehen! Die Frauen tragen kunstvoll angefertigte Goralen-Schuhe aus Leder (flache Schuhe), und bunte Röcke mit einem Leinenschurz und Unterrock. Die Leinenbluse mit weißer Stickerei bedeckt, ein rotes oder schwarzes Samtkorsett, oft mit bunter Stickerei in Form von Silberdisteln oder Türkenbund-Lilien verziert. Das ganze schmückt noch eine dicke Perlenkette, und wenn es kalt ist, zieht man Pelze über. Die Goralen hingegen tragen weiße Hemden mit einer Zierschnalle aus Metall unterm Hals, über die man Gunia (Weste) oder Cucha (Tuchjacke) anzieht. Breiter Ledergürtel, an dem man früher Pistolen trug, stützt die weiße, bunt bestickte Tuchhose mit schwarzen Lampassen, und an den Füßen trägt man Kierpce (Goralen-Schuhe) aus Leder. Das ganze Bild wird noch von einem schwarzen Filzhut, der mit Muscheln und einer Pfauenfeder verziert ist, und einem Bergstock ergänzt.


 
 

Pieninen-Goralen zogen über ein weißes Hemd eine grellblaue, reich bestickte Weste über, und dazu weiße Goralen-Hose mit Stickereien. Auf dem Kopf trugen sie einen schwarzen Hut mit einem Band, das eine Muschelkette imitieren soll. Zu ihrer Außenbekleidung gehörten weiße oder braune bestickte Cuchas (Tuchjacken). Die traditionelle Frauentracht war ähnlich wie die Frauentrachten von Goralen aus anderen Regionen. Ihre charakteristischen Elemente: weiße Blusen mit großen bestickten Kragen, über denen man schwarze oder rote Korsetten trug, und dazu blumige Röcke, bestickte Schurze und Kierpce (Goralen-Schuhe).

Goralen von Zips, sog. Zipser, leben in Zips, westlich von Podhale. Deren Trachten unterscheiden sich sogar in den einzelnen Dörfern. Aber sogar hier trug man weiße Hosen mit Stickereien, dazu eine Weste und einen Bauernrock. Frauen und Mädchen trugen weiße Blusen, oft mit bestickten Ärmeln und charakteristische Korsetten mit V-Ausschnitten. An den Füßen trugen sie eher selten Kierpce, viel eher Schuhe mit langem Schaft.

Goralen von Babia Góra bewohnen Zawoja und Umgebung. Sie trugen weiße Hosen mit viel schlichteren Stickereien und ihre Außenbekleidung, die Gunia, war braun und knielang. Die Frauen präsentierten sich in dunkelblauen Korsetten mit weißem, dezentem Muster. Populär war auch die sog. Jadwiśka, ein gut angepasster Kaftan. Auf der anderen Seite von Babia Góra, in Arwa, trugen die Frauen Blusen mit Ärmeln bis zu den Ellbogen, mit einer breiten Rüsche an den Manschetten und Ausschnitt. Gerne zogen sie auch Korsetten und Röcke aus demselben blumigen Stoff an. Die Männer, die auch hier weiße Hosen mit Stickereien trugen, überzogen schwarze Westen mit weißen Knöpfen und braune Gunias über die Hemden.     

Babiogórcy, zamieszkujący Zawoję i okolice, nosili białe spodnie, z o wiele skromniejszymi parzenicami, zaś okrycia wierzchnie, czyli gunie, były brązowe i długie aż do kolan. Kobiety przywdziewały granatowe

spódnice z białym drobnym wzorem, popularna była też tzw. jadwiśka, czyli dopasowany kaftanik. Po drugiej stronie Babiej Góry, na Orawach, kobiety nosiły bluzeczki z krótszym rękawem, bo tylko do łokcia, za to z szeroką koronkową falbanką wokół mankietu i dekoltu. Chętnie przywdziewały też gorsety i spódnice z tego samego kwiecistego materiału. Mężczyźni, również tutaj noszący białe spodnie z parzenicami, na koszule nakładali czarne kamizelki z białymi guziczkami i brązową gunię.

 

Multimedia